Vận đơn đường biển (B/L): các loại, cách đọc, Surrendered B/L và Seaway bill

Vận đơn đường biển là gì và có những chức năng nào?

Điều 148 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 xếp vận đơn vào nhóm chứng từ vận chuyển, cùng với vận đơn suốt đường biển, giấy gửi hàng đường biển và các chứng từ vận chuyển khác. Vận đơn có ba chức năng:

• Biên nhận hàng: xác nhận người vận chuyển đã nhận hàng với số lượng, chủng loại và tình trạng như ghi trên vận đơn.
• Bằng chứng của hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển.
• Chứng từ sở hữu hàng hóa: dùng để định đoạt và nhận hàng. Người cầm vận đơn gốc hợp lệ là người có quyền nhận hàng ở cảng đến.

Chức năng thứ ba khiến B/L trở thành công cụ bảo vệ người bán: khi B/L gốc còn trong tay người bán hoặc ngân hàng, người mua chưa thể nhận hàng. Đây cũng là lý do phương thức thanh toán bằng thư tín dụng (L/C) và nhờ thu thường yêu cầu bộ B/L gốc.

Các loại vận đơn theo cách ghi người nhận hàng

Điều 159 Bộ luật Hàng hải 2015 quy định vận đơn có thể được ký phát dưới ba dạng, và Điều 162 quy định cách chuyển nhượng của từng dạng:

Trong thực tế xuất khẩu, vận đơn theo lệnh là lựa chọn linh hoạt nhất. Người bán giữ quyền định đoạt hàng và chỉ ký hậu chuyển giao khi đã được thanh toán, hoặc khi xuất trình chứng từ qua ngân hàng.

Các cách phân loại vận đơn khác thường gặp

• Vận đơn đã xếp hàng (Shipped on board B/L) và vận đơn nhận hàng để xếp (Received for shipment B/L). Ngân hàng và người mua thường yêu cầu vận đơn có ghi chú “on board” kèm ngày xếp hàng, vì ngày này được coi là ngày giao hàng.
• Vận đơn hoàn hảo (Clean B/L): vận đơn không có ghi chú về khuyết tật của hàng hóa hoặc bao bì. Theo UCP 600, ngân hàng chỉ chấp nhận chứng từ vận tải hoàn hảo, nhưng chữ “clean” không bắt buộc phải xuất hiện trên vận đơn.
• Master B/L và House B/L: Master B/L do hãng tàu phát hành cho công ty giao nhận; House B/L do công ty giao nhận phát hành cho chủ hàng. Khi thanh toán bằng L/C, người bán cần kiểm tra L/C có chấp nhận vận đơn do công ty giao nhận phát hành hay không.
• Vận đơn điện tử (eBL): phiên bản số của B/L. Hiệp hội Container Kỹ thuật số (DCSA), tập hợp nhiều hãng tàu lớn, đặt mục tiêu 100% sử dụng eBL vào năm 2030. Quy tắc eUCP 2.1 của Phòng Thương mại Quốc tế (ICC) hỗ trợ xuất trình chứng từ điện tử trong giao dịch L/C.

Cách đọc các ô trên vận đơn đường biển

Bản nháp vận đơn (draft B/L) thường được gửi cho người gửi hàng duyệt trước khi phát hành. Đây là thời điểm tốt nhất để rà soát từng ô theo bảng dưới đây.

Điều 160 Bộ luật Hàng hải 2015 liệt kê các nội dung của vận đơn. Nếu vận đơn thiếu một số nội dung nhưng vẫn phù hợp với định nghĩa vận đơn tại Điều 148 thì giá trị pháp lý không bị ảnh hưởng. Tuy vậy, một vận đơn đầy đủ và khớp với các chứng từ khác luôn giúp việc nhận tiền và nhận hàng thuận lợi hơn.

Surrendered B/L (Telex release): nhận hàng không cần vận đơn gốc

Surrendered B/L, còn gọi là telex release hay điện giao hàng, là cách xử lý vận đơn gốc như sau: người gửi hàng nộp lại (surrender) bộ B/L gốc cho hãng tàu hoặc đại lý ở cảng đi, hoặc đề nghị hãng tàu không phát hành bản gốc. Hãng tàu gửi điện cho đại lý ở cảng đến, cho phép giao hàng cho người nhận mà không cần xuất trình B/L gốc. Bản vận đơn thường được đóng dấu “Surrendered” hoặc “Telex released”.

Lợi ích: người mua nhận hàng nhanh, không phải chờ chuyển phát bản gốc. Cách này đặc biệt hữu ích với các tuyến ngắn như đi Trung Quốc, Hàn Quốc và các nước ASEAN, nơi tàu có thể đến trước khi chứng từ gốc được chuyển tới.

Khi nào nên sử dụng: khi người bán đã nhận đủ tiền, hoặc khi hai bên đã có quan hệ tin cậy lâu dài. Sau khi nộp lại vận đơn, người bán không còn giữ quyền kiểm soát hàng bằng vận đơn gốc, vì vậy thời điểm phù hợp nhất để yêu cầu điện giao hàng là sau khi tiền đã về tài khoản.

Seaway bill: giấy gửi hàng đường biển

Seaway bill (Sea waybill) tương ứng với giấy gửi hàng đường biển trong Bộ luật Hàng hải 2015. Đây là bằng chứng hàng đã được nhận và bằng chứng của hợp đồng vận chuyển, nhưng không chuyển nhượng được và không phải là chứng từ sở hữu. Hàng được giao cho người nhận có tên trên giấy gửi hàng mà không cần xuất trình bản gốc.

UCP 600 có điều khoản riêng cho vận đơn đường biển (Điều 20) và giấy gửi hàng đường biển không chuyển nhượng (Điều 21). Vì vậy, khi thanh toán bằng L/C, người bán chỉ dùng Seaway bill nếu chính L/C yêu cầu loại chứng từ này.

Chọn loại vận đơn theo phương thức thanh toán

• Thanh toán bằng L/C: lập đúng loại vận đơn L/C yêu cầu, thường là trọn bộ B/L gốc, “clean on board”, “to order” hoặc “to order of [ngân hàng phát hành]”. Xem bài thanh toán L/C theo UCP 600.
• Nhờ thu trả tiền đổi chứng từ (D/P): dùng B/L theo lệnh, gửi qua ngân hàng để người mua chỉ nhận được chứng từ sau khi trả tiền.
• Chuyển tiền bằng điện (T/T) sau khi có bản sao B/L: người bán giữ bản gốc và gửi bản scan; khi nhận đủ tiền mới gửi bản gốc hoặc yêu cầu nộp lại vận đơn (surrender).
• T/T trả trước toàn bộ: Surrendered B/L hoặc Seaway bill giúp khách hàng nhận hàng nhanh nhất.

Vận đơn là một mắt xích trong bộ chứng từ; các chứng từ còn lại được tổng hợp trong bài bộ chứng từ xuất khẩu. Tập quán phát hành và các phụ phí liên quan có thể khác nhau giữa các hãng tàu, vì vậy doanh nghiệp nên xác nhận lại với hãng tàu hoặc công ty giao nhận khi đặt chỗ.

Câu hỏi thường gặp

Xem thêm

Thủ tục

Bảo hiểm hàng hóa xuất khẩu: điều kiện A/B/C, mua khi nào và bồi thường ra sao

Bảo hiểm hàng xuất khẩu theo Institute Cargo Clauses A, B, C: rủi ro được bảo hiểm, loại trừ, khi nào người bán mua (CIF, CIP), mức 110% và hồ sơ bồi thường.

29/09/2026 · Đọc bài →

Thủ tục

Chọn Incoterms 2020 cho hợp đồng xuất khẩu: nên dùng FOB, CIF, FCA hay DAP

Cách chọn Incoterms 2020 cho hợp đồng xuất khẩu: so sánh FOB, FCA, CFR, CIF, CIP, DAP, DDP theo điểm chuyển rủi ro, chi phí, bảo hiểm, hàng container và L/C.

29/09/2026 · Đọc bài →

Nguồn tham khảo